Kız Kulesi

Kız Kulesi, fotoğraf: M. Özveren.

İstanbul Boğazı’nın Salacak açıklarındaki küçük bir adacık üzerine kurulu olan Kız Kulesi, MÖ 5. yüzyıla kadar uzanan köklü geçmişiyle şehrin en ikonik simgelerinden biridir. MÖ 410 yılında Karadeniz’den gelen gemileri denetlemek ve vergi toplamak amacıyla bir gümrük noktası olarak kullanılmaya başlanan adacık, MS 12. yüzyılda Doğu Roma İmparatoru I. Manuel Komnenos döneminde stratejik bir savunma kulesine dönüştürülmüştür. İmparatorluk döneminde Sarayburnu ile kule arasında gerilen zincirle Boğaz giriş çıkışları kontrol altına alınmıştır.

İstanbul’un 1453 yılındaki fethinin ardından Fatih Sultan Mehmet tarafından yeniden kale olarak inşa ettirilen yapı, Osmanlı döneminde çok yönlü bir değişim geçirmiştir. Surlarından kutlama amaçlı atılan toplar ve bünyesindeki mehteran nöbetleriyle devlet ihtişamını simgeleyen kule, 18. yüzyılda eklenen fenerle birlikte deniz emniyetine hizmet etmeye başlamıştır. Zaman zaman savunma ve seyir işlevlerinin ötesine geçen yapı; 19. yüzyıldaki kolera ve veba salgınlarında şehri korumak adına tecrit ve karantina hastanesi olarak kullanılmış, Cumhuriyet döneminde ise fenerlik, gaz ve siyanür deposu ile radar istasyonu gibi oldukça farklı rolleri üstlenmiştir.

1992 yılında şairlerin buluşma noktası olarak "Şiir Cumhuriyeti" ilan edilen ve 1995-2000 yıllarındaki restorasyonun ardından uzun süre kafe-restoran olarak hizmet veren Kız Kulesi, günümüzde yepyeni bir kimliğe kavuşmuştur. 2020 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı’na devredilmesinin ardından 2021’de başlatılan kapsamlı restorasyon çalışmaları 2023 yılında tamamlanmış ve kule bir anıt müze olarak ziyarete açılmıştır. Galata Kulesi Müzesi Müdürlüğü’ne bağlanan bu tarihi yapı, boğazın ortasında bir müze-anıt olarak İstanbul’un kültürel mirasını yaşatmaya devam etmektedir.

Kaynaklar

T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. Kız Kulesi Tarihçesi. 

Turkish Museums. İstanbul Kız Kulesi.

Eyfel Kulesi

Eyfel Kulesi, fotoğraf: M. Özveren.

1789 Fransız Devrimi’nin yüzüncü yılı onuruna düzenlenen 1889 Paris Dünya Fuarı için inşa edilen Eyfel Kulesi, Alexandre-Gustave Eiffel’in mühendislik firmasınca hayata geçirilmiştir. Projenin özgün fikir ve teknik tasarımı şirketin baş mühendisleri Maurice Koechlin ile Émile Nouguier’ye, estetik formları ise mimar Stephen Sauvestre’e aittir. 1887-1889 yılları arasında, 130’u aşkın şantiye işçisinin milimetrik hassasiyetle üretilmiş 18.000’den fazla parçayı 2,5 milyon perçinle birleştirmesi sonucu yükselen bu açık kafesli dövme demir yapı, inşa edildiği sırada dönemin aydınları ve kamuoyu tarafından estetik bulunmayarak sert bir şekilde eleştirilmiştir. Bittiğinde 41 yıl boyunca "dünyanın en yüksek yapısı" unvanını elinde tutan kule, New York'taki Chrysler Binası’nın yapımına kadar sivil mühendisliğin zirvesini temsil etmiştir.

Aslında 20 yıllık kullanım ömrünün ardından sökülmesi planlanan bu görkemli anıt, kablosuz iletişim ve bilimsel araştırmalar için sunduğu imkânlar sayesinde kalıcı hale gelmiştir. Gustave Eiffel’in girişimleriyle kuleye hava gözlem istasyonları ve radyo-telgraf sistemleri kurulmuş; bu teknolojik altyapı 1. Dünya Savaşı’nda düşman mesajlarının kesilerek casus Mata Hari’nin yakalanmasında ve hatta askeri birliklerin sevkiyatında kilit rol oynamıştır. Son eklenen dijital radyo ve televizyon anteniyle toplam 330 metre yüksekliğe ulaşan yapı, günümüzde kendi elektriğinin bir kısmını üreten rüzgar türbinlerinden panoramik seyir teraslarına kadar pek çok donanıma sahiptir. Yılda yaklaşık 7 milyon turistin ziyaret ettiği Eyfel Kulesi, başlangıçtaki tüm tereddütleri geride bırakarak mimarlık tarihinin en saygın sembollerinden biri olmayı başarmıştır.

Eyfel'in akşam görünümü.

Kaynaklar

Britannica. Eiffel Tower.

History.com. Eiffel Tower.

Wikipedia. Eiffel Tower.

Colosseum

Colesseum (Kolezyum), fotoğraf: M. Özveren, 2023.

MS 1. yüzyılda Flavianus hanedanı imparatorları Vespasianus, Titus ve Domitianus döneminde inşa edilen Colosseum (Amphitheatrum Flavium), Eski Roma'nın gücünü ve ihtişamını sergilemek amacıyla yükseltilmiştir. MS 72 civarında İmparator Nero'nun eski sarayının göleti üzerine inşa edilmeye başlanan yapı, halka açık devasa bir eğlence merkezi olarak tasarlanmıştır. Yaklaşık 50.000 kişilik seyirci kapasitesine sahip olan amfitiyatro; gladyatör dövüşleri, vahşi hayvan avları, tiyatral gösteriler ve hatta alanın suyla doldurulmasıyla gerçekleştirilen deniz savaşı canlandırmalarına (naumakhia) ev sahipliği yapmıştır. Roma toplumunun tüm kesimlerini bir araya getiren bu etkinlikler, hem halkı eğlendirmiş hem de imparatorların cömertliğini ve otoritesini simgelemiştir.

Amfitiyatro, dönemin mühendislik ve mimarlık sınırlarını zorlayan benzersiz tasarımıyla öne çıkmaktadır. Tepelere yaslanmadan tamamen bağımsız bir taşıyıcı sistemle inşa edilen 45 metre yüksekliğindeki bu oval yapı; traverten taşları, tuğla, beton ve hafif ponza taşlarının ustaca kullanımıyla yükselmiştir. Dış cephesinde sırasıyla Dor, İyon ve Korinthos üslubundaki sütunlarla süslenmiş kemerli katlar yer alırken, en üst kata seyircileri güneşten ve yağmurdan koruyan devasa bir kumaş tente (velarium) entegre edilmiştir. Numaralandırılmış 80 farklı girişi sayesinde kalabalığın kolayca tahliye edildiği yapının alt kısmında ise dövüşçülerin ve vahşi hayvanların aniden sahneye çıkarılmasını sağlayan karmaşık bir yer altı koridor ve odalar ağı (hypogeum) yer almaktadır.

Yüzyıllar boyunca heybetini koruyan yapı, Roma İmparatorluğu'nun gerilemesi ve Hristiyanlığın yayılmasıyla birlikte MS 5. yüzyılda kanlı gösterilerin yasaklanması sonucu eski işlevini kaybetmiştir. Depremler, bakımsızlık ve orta çağ boyunca yapı taşlarının başka inşaatlarda kullanılmak üzere taş ocağı gibi yağmalanması nedeniyle ciddi hasar görmüştür. Bir dönem kale, barınak ve taş ocağı olarak kullanılan Amphitheatrum Flavium, 18. yüzyıldan itibaren Papa XIV. Benedictus'un koruma kararı ve sonrasındaki arkeolojik çalışmalar sayesinde yok olmaktan kurtarılmıştır. Günümüzde her yıl milyonlarca ziyaretçiyi ağırlayan Colosseum, hem Eski Roma'nın mimari dehasının hem de çalkantılı tarihinin en görkemli tanığı olarak varlığını sürdürmektedir.

Kaynaklar

Britannica. Colosseum.

Wikipedia. Colosseum.

World History Encyclopedia. Colosseum.

Limyra Antik Kenti

Limyra Antik Kenti, fotoğraf: M. Özveren, 2018.

Antalya’nın Finike ilçesine bağlı Saklısu Mahallesi sınırlarında, Toçak Dağı’nın güney eteklerinde yer alan Limyra Antik Kenti, Likçe kitabelerde "Zemuri" adıyla anılmakta ve bu nedenle geçmişinin MÖ 5. yüzyıla dayandığı kabul edilmektedir. Kent, en parlak dönemini MÖ 4. yüzyılın ilk yarısında Likya Kralı Perikle yönetiminde yaşamış ve bu süreçte Likya Bölgesi’nin başkenti konumuna yükselmiştir. Pers hakimiyeti döneminde bile bağımsızlığını korumayı başaran Limyra, MS 2. ve 3. yüzyıllardaki depremlerin ardından yeniden inşa edilmiş, Doğu Roma Dönemi'nde ise önemli bir piskoposluk merkezi haline gelmiştir. 8. ve 9. yüzyıllardaki Arap akınları sonrasında terk edilen kent, günümüzde 400’den fazla kaya mezarıyla Likya Bölgesi'nin en zengin nekropolis alanlarından birine ev sahipliği yapmakta ve UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'nde yer almaktadır.

Turunçova-Kumluca kara yolunun ikiye böldüğü antik kent, zengin mimari kalıntıları ve Alakır (Lymros) Çayı’nın sularıyla bütünleşen yapısıyla dikkat çekici bir atmosfere sahiptir. Yolun kuzeyinde yer alan akropolis alanında; surlar, sarnıçlar, Helenistik dönemden kalma antik tiyatro ve Xanthos’taki Nereidler Anıtı’nı andıran görkemli Perikle Heroonu ile Xatabura Anıt Mezarı bulunmaktadır. Kara yolunun güneyinde ise Helenistik Dönem'e ait Ptolemaion Tapınağı ile İmparator Augustus’un manevi oğlu Gaius Caesar adına MS 4 yılında yaptırılan anıt mezar öne çıkar. Kentte yapılan kazılardan elde edilen eşsiz kabartmalar ve heykel sanatı örneklerinin önemli bir kısmı günümüzde Antalya Müzesi’nde sergilenerek bölge tarihine ışık tutmaya devam etmektedir.

Limyra Antik Kenti, 2018.

Kaynaklar

Kültür Portalı. Limyra Antik Kenti - Antalya.

T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı (Antalya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü). Limyra.

Turkish Museums. Antalya Limyra Örenyeri.

Theodosius Forumu

Beyazıt Meydanı'nda yer alan Theodosius Forumu üzerindeki Zafer Takı'nın mermer kalıntıları, fotoğraf: M. Özveren.

Günümüzde İstanbul’un Beyazıt Meydanı olarak bilinen bölgede yer alan Theodosius Forumu, ilk olarak I. Constantinus döneminde inşa edilmiş ve o zamanlar "Boğa Forumu" (Forum Tauri) olarak adlandırılmıştır. I. Theodosius (379-395), 386 yılındaki Got zaferinin ardından meydanı Roma’daki Traianus Forumu'nu örnek alarak yeniden tasarlatmış ve yapı 393 yılında resmi olarak açılmıştır. Doğu Roma İmparatorluğu’nun başkentini Roma ile rekabet edebilir kılma ve Theodosius’un kökenlerini İspanya doğumlu imparator Traianus’a dayandırma ideolojisini yansıtan forum, kentin ana caddesi olan Mese üzerinde yer alıyordu. Çevresi mermer revaklar, sivil binalar, hamamlar ve bazilikalarla çevrili olan bu anıtsal meydan, antik İstanbul'un en büyük ve en önemli kamusal alanlarından biriydi.

Foruma görkemini veren en önemli iki unsur; meydanın merkezine yakın bir noktada yükselen anıtsal sütun ile güneybatı köşesinde yer alan zafer takıydı. Spiral kabartmalarında imparatorun barbarlara karşı kazandığı zaferlerin işlendiği ve içinde merdiven barındıran dev Theodosius Sütunu, Traianus Sütunu örnek alınarak yapılmış ve üzerinde imparatorun heykeli yer almıştır. Meydanın batı çıkışında yer alan üç kemerli anıtsal zafer takı ise Herakles sopası/topuzu biçiminde işlenmiş sütunları ve üst kısmında Theodosius ile oğulları Arcadius ve Honorius’un heykelleriyle dikkat çekiyordu. Tarih boyunca doğal afetler ve depremlerle (özellikle 558 ve 740 depremleri) büyük hasar gören forum, 1453’teki fetihten çok önce yıkılıp terk edilmiştir. Günümüzde sütun ve takın mermer kalıntıları Ordu Caddesi üzerinde ve çevresinde görülebilmektedir.

Kaynaklar

Livius.org. Constantinople, Forum of Theodosius.

The Byzantine Legacy. Forum of Theodosius.

Wikipedia. Forum of Theodosius.

Venus de Milo

Venus de Milo, fotoğraf: M. Özveren, Louvre Müzesi.

Venus de Milo, antik Yunan mitolojisindeki aşk ve güzellik tanrıçası Aphrodite (Romalılardaki adıyla Venüs'ü) betimlediği düşünülen, Helenistik döneme ait mermer bir heykeldir. MÖ 2. yüzyılda, yaklaşık 160-110 yılları arasında Antiokheia'lı Aleksandros tarafından Paros mermerinden yontulduğu kabul edilen bu eser, 8 Nisan 1820'de Osmanlı İmparatorluğu sınırları içinde yer alan Milos (Melos) adasında bir köylü tarafından parçalar halinde keşfedilmiştir. Keşfinin ardından Fransız diplomatların girişimiyle satın alınarak Kral XVIII. Louis'ye sunulan heykel, 1821 yılında Louvre Müzesi'ne nakledilmiş ve günümüze kadar buranın en önemli simgelerinden biri haline gelmiştir.

Heykelin kolları hiçbir zaman bulunamamış olsa da, yanında keşfedilen elma tutan mermer el ve diğer bilimsel bulgular, figürün elma tutan Afrodit tasviri olduğunu desteklemektedir. Klasik ve Helenistik sanat öğelerini başarıyla harmanlayan Venus de Milo; Mona Lisa ve Samothrake Nikesi ile birlikte Louvre'un en ünlü eserleri arasında yer almaktadır. Keşfinden bu yana edebiyattan sürrealist sanat akımına, sinemadan reklamlara kadar pek çok farklı alanda ilham kaynağı olmuş, 19. yüzyıldan itibaren ise dünya çapında popüler kültürün ve güzelliğin en kalıcı simgelerinden biri hâline gelmiştir.

Kaynaklar

Britannica. Venus de Milo.

Louvre Museum. Ideal Greek Beauty - Venus de Milo and the Galerie des Antiques.

Wikipedia. Venus de Milo.

Campus Martius

Antik Campus Martius'un maketi.

Tiberis (Tiber) Nehrinin batı kıvrımı ile Collis Hortulorum (Pincianus), Quirinalis ve Capitolinus tepeleri arasında kalan Campus Martius (Mars Alanı), başlangıçta Taşkın Ovası üzerinde yer alan bataklık, akarsu ve kutsal koruluklarla kaplı geniş bir mera alanıydı. Adını Roma’nın savaş ve tarım tanrısı Mars’a adanan ilk sunaktan alan bu bölge, Res Publica (Cumhuriyet) döneminin ilk yıllarında şehir surlarının dışında kalmaktaydı. İlk zamanlar kutsal mısır tarlalarının ve ordunun mevsimlik kamp alanlarının bulunduğu bu alan, zamanla komutanların zafer törenleri (triumphus) öncesinde toplandığı, ordunun askerî tatbikatlar ve at yarışları (Equirria) düzenlediği ana merkez haline geldi. Aynı zamanda civitas mensuplarının oy kullandığı ve census işleminin yapıldığı siyasi bir toplanma alanı (comitia centuriata) işlevi gördü.

Res Publica dönemi boyunca kazanılan askerî zaferleri ölümsüzleştirmek amacıyla bölgede templa, porticuslar ve donanma tersaneleri (Navalia) yükselmeye başladı. Ancak Campus Martius’un asıl anıtsal dönüşümü Imperium Romanum döneminde gerçekleşti. Gaius Iulius Caesar’ın başlattığı projeleri tamamlayan Marcus Vipsanius Agrippa ve İmparator Augustus döneminde alan; Pantheon, Thermae Agrippae, Saepta Iulia, Tiberis Nehrine nazır anıtsal Mausoleum Augusti ve ünlü Ara Pacis gibi görkemli yapılarla donatıldı. Titus Statilius Taurus, M. Claudius Marcellus ve L. Cornelius Balbus theatrumları ile İmparator Domitianus döneminde inşa edilen stadium (günümüzdeki Piazza Navona) ve odeum gibi eğlence merkezleri, bölgenin askerî kimliğini aşarak imparatorluğun en canlı sosyal ve kültürel merkezine dönüşmesini sağladı.

İlerleyen süreçte İmparator Hadrianus, Antoninus Pius ve Marcus Aurelius gibi imparatorlar tarafından yaptırılan basilicae, templa ve zafer columna'larıyla (özellikle Marcomanni Savaşlarını betimleyen sütunlar) donatılan alan, aynı zamanda domus Augusta mensuplarının defnedildiği kutsal bir mekan olma özelliğini korudu. Zamanla horti (bahçeler), aquaeductus (su kemerleri) ve devasa Solarium (güneş saati) ile zenginleşen Campus Martius, Muri Aureliani'nin (Aurelianus Surları) inşa edilmesiyle resmen Roma şehir sınırları içerisine dahil edildi. Başlangıçta sur dışındaki bir tatbikat sahası ve bataklık olan Campus Martius, böylece Roma'nın zaferlerinin, siyasi hayatının ve mimari ihtişamının anıtlaştığı kamusal bir simgeye dönüşmüştür.

Kaynaklar

Bunson, M. (2002). Encyclopedia of the Roman Empire. Facts On File.

Hornblower, S., & Spawforth, A. (1999). The Oxford classical dictionary. Oxford University Press.

Anadolu Hisarı

İstanbul Boğazı'ndan görülen Anadolu Hisarı, fotoğraf: flowcomm, Wikimedia Commons, CC BY 2.0

İstanbul Boğazı’nın en dar noktasında, Göksu Deresi’nin sularıyla buluştuğu stratejik Beykoz kıyısında yükselen Anadolu Hisarı; 1390’lı yıllarda Sultan I. Bayezid (Yıldırım) tarafından "Güzelcehisar" adıyla inşa ettirilmiştir. Kuruluşundaki temel amaç, Bizans’ı kuşatma altına alırken Karadeniz’den gelebilecek askeri yardımları kesmek ve Boğaz geçişlerini denetim altında tutmaktır. İstanbul’un fethi sürecinde II. Mehmed (Fatih) tarafından tam karşısına Rumeli Hisarı inşa edilirken, Anadolu Hisarı da etrafına eklenen hisarpeçe ve dış surlarla güçlendirilerek çok daha caydırıcı bir savunma hattına dönüştürülmüştür. Fetihten sonra askeri işlevinin yanı sıra yeniçeri mahkumları için hapishane olarak da kullanılan kale, 17.-18. yüzyıllardaki Karadeniz'den gelen Kazak akınlarında payitahtın korunması adına faydalı olmuş ve ilerleyen süreçte etrafında yükselen yeni yapılarla birlikte asıl işlevini yitirmiştir.

Mimari açıdan Osmanlı’nın erken dönem askeri yapım tekniklerini yansıtan hisar, kare planlı ana başkulesi ve onu çevreleyen dış surlarıyla son derece sade ama işlevsel bir plana sahiptir. İlk dönem yapımında moloz taş ve tuğla örgü tekniği kullanılırken, Fatih dönemindeki genişletmelerde kesme taş kemerli top menfezleri gibi farklı mimari detaylar öne çıkmaktadır. Geçmişte başkule ve burçlarının üzerinde kurşun kaplı ahşap külahlar barındıran yapı, Göksu’nun sağladığı doğal koruma avantajıyla hem deniz hem kara bağlantılarını birleştiren benzersiz bir mekânsal düzene kavuşmuştur. Günümüzde İstanbul Boğazı'nın tarihi peyzajını tamamlayan Anadolu Hisarı, Osmanlı askeri mimarisinin Boğaziçi coğrafyasıyla kurduğu güçlü bağın en somut simgelerinden biri olarak varlığını sürdürmektedir.

Kaynaklar

Beykoz Kaymakamlığı. Anadolu Hisarı.

TDV İslam Ansiklopedisi. Anadolu Hisarı.

Türkiye Turizm Ansiklopedisi. Anadolu Hisarı.

Dinlenen Boksör Heykeli

Dinlenen Boksör Heykeli, fotoğraf: Livioandronico2013, 2015, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

1885 yılında Roma’da, Quirinal Tepesi’nin güney yamacında keşfedilen ve MÖ 4. yüzyıl ile 2. yüzyıl arasına tarihlendirilen Dinlenen Boksör (veya Terme Boksörü), antik dünyadan günümüze erimeden ulaşabilmiş en nadir ve etkileyici bronz heykellerden biridir. Günümüzde Roma'daki Museo Nazionale Romano koleksiyonunda yer alan ve Palazzo Massimo alle Terme'de sergilenen bu eser, uzun süre üzerindeki bazı harfler nedeniyle "Belvedere Torso"nun yaratıcısı Apollonius'a ait olduğu düşünülse de üzerinde herhangi bir imza bulunmamaktadır. Dolaylı kayıp balmumu tekniğiyle sekiz ayrı parça halinde dökülüp birleştirilen eser, Klasik Yunan Dönemi’nin idealize edilmiş kusursuz genç beden anlayışından uzaklaşarak Helenistik dönemin gerçekçi, duygusal ve psikolojik derinlik taşıyan üslubunu yansıtır. Kayalık bir zemin üzerinde resmedilen geniş omuzlu ve kaslı yumruk dövüşçüsü, sert bir mücadelenin hemen ardından yorgunlukla otururken betimlenmiştir. Ancak başını ani bir refleksle yana çevirişi—seyircilerin alkışına ya da yeni bir rakibin girişine verilen bir tepki gibi—ve vücudundaki kas gerilimi, sporcunun bitkinliğine rağmen her an yeniden doğrulup dövüşe girmeye hazır, dirençli yapısını gözler önüne serer.

Eserin sanatsal değerini zirveye taşıyan en önemli unsur, üzerindeki sarsıcı ayrıntılar ve incelikli metal işçiliğidir. Eski Yunan boksunda ana hedef baş bölgesi olduğundan, sporcunun yüzündeki darbeler anatomik bir hassasiyetle işlenmiştir: Kırık burnu, şişmiş sağ gözü, darbelerden deforme olmuş "karnabahar" kulakları ve muhtemelen dökülen dişleri nedeniyle içeri çekilmiş yara izli dudakları dikkat çeker. Yüzdeki kesiklerden, göğüsten ve kollardan sızan kan damlaları ile sağ göz altındaki morluklar; farklı bakır alaşımları ve kakma teknikleri kullanılarak belirgin, koyu renklerle betimlenmiştir. Ellerdeki himantes adı verilen deri boks eldivenleri dışında tamamen çıplak olan bu figürün ayak ve el kısımlarındaki belirgin aşınmalar, antik dönemde ona iyileştirici veya tılsımlı güçler atfedilerek sıkça dokunulduğunu gösterir. Muhtemelen halk arasındaki bu hürmet ve koruma arzusu sayesinde heykel, geç antik çağdaki barbar istilaları ve yıkımlar sırasında zarar görmemesi için kasıtlı olarak toprağa gömülmüş ve günümüze kadar bütünlüğünü koruyarak ulaşmıştır. 

Kaynaklar

Smarthistory. Boxer at Rest.

The Metropolitan Museum of Art. The Boxer.

Wikipedia. Boxer at Rest.

Ağlayan Kadınlar Lahdi

Ağlayan Kadınlar Lahdi, fotoğraf: M.Özveren, İstanbul Arkeoloji Müzeleri.

1887 yılında Osman Hamdi Bey tarafından Sidon (Sayda) Krallık Nekropolü’nde gün yüzüne çıkarılan Ağlayan Kadınlar Lahdi, MÖ 4. yüzyılın ortalarına (yaklaşık MÖ 370-350) tarihlendirilmektedir. Pentelikon mermerinden yapılan ve günümüzde İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nde sergilenen bu anıtsal eser, adını üzerindeki İyon düzenindeki sütunların arasında resmedilmiş 18 üzgün kadın figüründen alır. Lahdin, zevke ve lükse düşkünlüğüyle bilinen, aynı zamanda Hellen kültürüne yakınlığıyla tanınan Sidon Kralı I. Straton’a veya dönemin varlıklı bir kişisine ait olduğu düşünülmektedir. Doğu ve Batı sanatının sentezini sunan bu yapı, antik çağ sütunlu lahitlerinin en erken ve etkileyici örneklerinden biri kabul edilir.

Eserin en dikkat çekici yanı, klasik mitolojik veya kahramanlık sahneleri yerine insanı derinden etkileyen bireysel bir hüznü ve yası konu almasıdır. İyon tapınağı biçimindeki lahdin etrafında sıralanan 18 kadının her biri; duruşu, oturma biçimi, giysisi ve el jestleriyle birbirinden farklı ifadelerde tasvir edilmiştir. Kiminin başı örtülü kiminin açık, bir kısmı ayakta bir kısmı ise kederle oturur halde betimlenen bu figürlerin, ölen kralın eşleri, haremi ya da eski Fenike-Hellen geleneklerine uygun olarak kiralanmış ağıt yakıcı kadınlar oldukları tahmin edilmektedir. Eserin kapağında cenaze alayı (ekfora), kaidesinde ise kralın güç ve asaleti simgeleyen av sahneleri yer alır.

Lahdin uzun kenarlarından biri.

Mimari ölçüleri (2.97 m yükseklik, 2.54 m uzunluk, 1.37 m genişlik) ve zengin detaylarıyla adeta minyatür bir anıt mezarı (Mausoleum) andıran lahit, sadece dönem sanatına değil Türk müzecilik tarihine de damga vurmuştur. Bulunduğu dönemde dünya çapında büyük ses getiren lahitlerin sergilenmesi amacıyla İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nin ana binası inşa edilmiştir. Mimar Alexandre Vallaury, müze binasının ön cephesini tasarlarken doğrudan Ağlayan Kadınlar Lahdi'nin tapınak formundaki mimari çizgilerinden esinlenmiştir. Yağmalandığı için içinden sadece merhumun kemikleri ve bronz bir kemer tokası çıkan bu eşsiz eser, Doğu-Batı etkileşimini ve antik cenaze geleneklerini günümüze taşıyan büyüleyici bir şaheserdir.

Lahdin kısa kenarlarından biri.

Kaynaklar

Aktüel Arkeoloji. Ağlayan Kadınlar Lahdi.

Türkiye Turizm Ansiklopedisi. Ağlayan Kadınlar Lahdi.

Wikipedia. Sarcophagus of the mourning women.

Artemision Bronzu

Artemision Bronzu, fotoğraf: Nikos Kitsakis, Wikimedia Commons, CC BY 4.0

Yunanistan'daki Euboia (Eğriboz) Adası'nın kuzeyindeki Artemision Burnu açıklarında, MÖ 2. yüzyıla ait antik bir gemi batığında keşfedilen Artemision Bronzu, Klasik Yunan sanatına geçişi simgeleyen Erken Klasik döneme ait en ikonik eserlerden biridir. MÖ 460 civarına tarihlenen 2,09 metre boyundaki bu anıtsal heykel, fırlatma eyleminin hemen öncesindeki gerilimi ve potansiyel gücü kusursuz bir anatomik dengeyle yansıtır. Sanatçısının kim olduğu kesin olarak bilinemese de Kalamis, Onatas veya Myron gibi dönemin usta heykeltıraşları tarafından üretildiği düşünülmektedir. Yüzyıllar boyunca deniz altında kalmasına rağmen formunu büyük ölçüde koruyan yapıtın boş göz yuvalarına antik dönemde kemik veya taş işlendiği, dudak ve göğüs uçlarına ise bakır kakma yapıldığı bilinmektedir. Günümüzde Atina Ulusal Arkeoloji Müzesi'nin başyapıtları arasında sergilenen eser, Eski Yunan'ın en önemli kültür simgelerinden biri olarak görülmektedir.

Heykelin hangi tanrıyı temsil ettiği hususu arkeoloji dünyasında hâlâ süregelen en büyük tartışma konularından biridir. Figürün sağ elinde tuttuğu nesnenin kayıp olması nedeniyle tanrının Zeus mu yoksa Poseidon mu olduğu kesinleşmemiştir. Ancak uzmanların ve araştırmacıların büyük çoğunluğu eserin Zeus olduğu görüşünde birleşmektedir. Poseidon teorisi heykelin denizden çıkarılmasına dayandırılsa da dönem seramikleri ve küçük bronz biblolar incelendiğinde, Poseidon'un üçlü yabasıyla dürtme veya saplama hamlesi yaptığı; buna karşın elini başının üzerine kaldırıp fırlatma pozisyonu alan figürlerin daima yıldırım savuran Zeus'u simgelediği görülmektedir. Ayrıca uzun bir yabanın profil açısını kapatacak olması sanatsal estetik açısından zayıf bir olasılık görüldüğünden, heykelin şimşeğini fırlatmaya hazırlanan gök tanrısı Zeus'u tasvir ettiği kabul görmektedir.

Kaynaklar

Smarthistory. Artemision Zeus or Poseidon.

Wikipedia. Artemision Bronze.

World History Edu. Artemision Bronze.

Tralleis Ephebosu

Tralleis Ephebosu, fotoğraf: M. Özveren, İstanbul Arkeoloji Müzeleri.

İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nin en güzel eserlerinden biri olan Tralleis Ephebosu, Helenistik dönemin incelikli heykel sanatını günümüze taşıyan nadide bir başyapıttır. 19. yüzyıl sonlarında Aydın yakınlarındaki Tralleis antik kentinde gün ışığına çıkarılan ve Osman Hamdi Bey tarafından müze koleksiyonuna kazandırılan bu mermer heykel, Eski Yunan dünyasında gymnasion eğitimi alan, gençliğe adım atmış ergenlik çağındaki bir genci (ephebos) betimler. Spor veya antrenman sonrasında yorgun düşmüş genç adamın sağa doğru hafifçe bükülen başı, hüzünlü ve içe dönük bakışları, klasik eserlerin idealize güzelliğinin ötesinde insanı derinden etkileyen insani bir duygu durumu yansıtır. Gencin arkasındaki dikdörtgen sütuna yaslanmış duruşu ve bacak bacak üstüne atmış (kontrapost) pozisyonu yorgunluk hissini pekiştirmektedir.

Genç adamın pelerinine (khlamys) sarınmış duruşu, omuzlarındaki dökümlü kumaş kıvrımları ve anatomik detaylardaki hassas işçilik, dönemin üslup zenginliğini gözler önüne serer. Yorgunluğun ve gençliğin kırılganlığının mermerdeki bu zarif ifadesi, ziyaretçileri sadece estetik bir seyirle sınırlamaz; onları binlerce yıl öncesinin günlük yaşamından duygusal bir anın tam ortasına davet eder.

Büyük İskender Heykeli

Büyük İskender'in mermer heykeli, fotoğraf: M. Özveren, İstanbul Arkeoloji Müzeleri.

İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nde sergilenen en görkemli eserlerden biri olan Büyük İskender Heykeli, Manisa yakınlarındaki Magnesia ad Sipylum antik kentinde yürütülen kazılarda bulunmuş, Helenistik dönemin ulaştığı estetik ve duygu ustalığını yansıtan nadide bir eserdir. MÖ 2. yüzyıla tarihlenen eserde İskender, atletik vücut yapısı ve dinamik duruşuyla betimlenmiştir. Vücut ağırlığının tek bacağa bindirildiği klasik duruş (kontrapost), belden aşağısını sarıp sol omzundan süzülen zarif kumaş kıvrımlarıyla tamamlanır. Sağ kolu günümüze ulaşamamış olsa da sol elinin kalça hizasında giysisini tutuşu ve gövdesindeki gerçekçi kas anatomisi, heykeltıraşın mermere kazandırdığı canlılığı net bir şekilde gözler önüne serer.

Eseri benzersiz kılan en karakteristik unsur ise İskender’in baş ve yüz ifadesidir. Başın hafifçe yukarı ve sağa doğru kalkık duruşu ile alnın üzerindeki dalgalı, gür saçlar, ona özgü o karizmatik ve gururlu lider imajının mermerdeki karşılığıdır. Derin bakışları ve hafifçe aralanmış dudakları, sadece fiziki bir portre sunmakla kalmaz; aynı zamanda tutku, kararlılık ve insani bir çabanın izlerini hissettirir. Antik dönemin duygu ve anatomiyi harmanlama gücünü kusursuzca yansıtan bu eser, müzenin en değerli simgelerinden biri olarak varlığını sürdürmektedir.

Aqua Appia

Aqua Appia'yı ve Roma'nın ilk yer altı su mühendisliğini gösteren temsili bir görsel.

MÖ 312 yılında ünlü devlet adamı Appius Claudius Caecus'un denetiminde inşasına başlanan Aqua Appia, Eski Roma'nın mühendislik harikası haline gelecek su kemerlerinin ilkidir. İkinci Samnit Savaşı (MÖ 326-304) sırasında, büyüyen şehir nüfusunun su ihtiyacını karşılamak ve kuraklık gibi sorunları çözmek amacıyla yapılmıştır. Mühendislik açısından bakıldığında Roma’nın daha sonra inşa edeceği görkemli, kemerli yapılara kıyasla oldukça ilkel ve sadedir. Toplamda yaklaşık 16.6 kilometrelik (11.190 adım) bir uzunluğa sahip olan bu hattın neredeyse tamamı yer altından geçer. Bu tasarım tercihi, hem Romalıların henüz açık alanlarda seviyeleme ve büyük kemerler inşa etme becerilerinin tam gelişmemiş olmasından (Etrüsklerin yer altı kanallarından etkilenmişlerdir) hem de savaş döneminde düşmanların su hattına zarar vermesini engelleme amacından kaynaklanmaktadır. Tufa adı verilen yumuşak volkanik kayaların oyulmasıyla yapılan bu yer altı tüneli, işçilerin temizlik ve bakım yapabilmesi için bir insanın rahatça yürüyebileceği boyutlarda tasarlanmıştır.

Su kemeri, Praenestina Yolu yakınlarındaki bataklık bir arazide yer alan kaynaklardan topladığı suyu, Aventinus ve Caelius tepelerinin altından geçirerek Roma’nın merkezindeki Forum Boarium yakınlarına (Salinae bölgesi) ulaştırıyordu. Toplam uzunluğu boyunca sadece 10 metrelik bir eğimle (düşüşle) suyun akışını sağlamak, o dönem için olağanüstü bir hesaplama başarısıdır. Günlük su taşıma kapasitesi dönemsel ölçümlere göre 34.000-73.000 metreküp arasında değişen Aqua Appia, zamanla yıpranmış olsa da MÖ 33 yılında Marcus Vipsanius Agrippa'nın, MÖ 11-4 yılları arasında ise İmparator Augustus'un gerçekleştirdiği geniş çaplı restorasyonlar ve Augustus tarafından eklenen yeni kol (Appia Augusta veya Ramus Augustae) sayesinde şehre hayat vermeyi sürdürmüştür.

Kaynaklar

Roman History. Aqua Appia.

Wikipedia. Aqua Appia.

Circus Maximus

Circus Maximus, fotoğraf: Tom Corser, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Roma’daki Palatinus ve Aventinus tepeleri arasındaki vadide yer alan Circus Maximus, Roma İmparatorluğu’nun en eski, en büyük ve en görkemli kamu sahası ile savaş arabası yarış alanıdır. Efsaneye göre temelleri MÖ 7. ya da 6. yüzyılda ilk Roma kralları döneminde atılmış olsa da, asıl karakteristik formuna Iulius Caesar ve İmparator Augustus dönemlerinde kavuşmuştur. Başlangıçta yaklaşık 540 metre uzunluğundaki kum kaplı pisti, yarış arabalarının dizildiği 12 başlangıç kapısı (carceres) ve ortasında dikilitaşlarla süslenmiş merkezi bir bariyer (spina) çevreliyordu. Zamanla geçirdiği yangınlar ve imparatorların restorasyonlarıyla büyüyen devasa stadyum, MS 1. yüzyıldaki en ihtişamlı döneminde 150.000 ila 250.000 arasında değişen muazzam bir seyirci kapasitesine ulaşmıştır. Alt katları beton ve taştan, üst kısımları ise ahşaptan inşa edilen üç katlı tribünleri, heybetli kapıları ve dış cephesine bitişik olan, izleyicilerin ihtiyaçlarını karşılayan dükkanlarla sirk, Eski Roma sosyal hayatının kalbi konumundaydı.

Bu muhteşem saha, başta her eylül ayında tanrı Iuppiter (Jüpiter) onuruna düzenlenen Roma Oyunları (Ludi Romani) olmak üzere pek çok dini ve sosyal etkinliğe ev sahipliği yapmıştır. Renk kodlarıyla ayrılmış takımların yarıştığı ve kazanan arabacılar ile atların adeta birer kahramana dönüştüğü savaş arabası müsabakaları alanın temel fonksiyonuydu; ancak burada vahşi hayvan avları, halka açık infazlar, egzotik gladyatör dövüşleri ve askeri alaylar da tertiplenirdi. İmparator Nero ve Traianus gibi hükümdarların kendi özel localarından izlediği, senatörlerin ve atlı sınıfı (equites) üyelerinin kendilerine ayrılan özel alanlarda oturduğu sirkte, kahramanların heykelleri ile yerel tanrıça Murcia ve Ceres gibi figürlerin mabetleri yükselirdi. Tarih boyunca Roma kültürünün en önemli simgelerinden biri olan Circus Maximus'taki son resmi savaş arabası yarışı 549 yılında Ostrogot kralı Totila tarafından düzenlenmiştir.

Orta Çağ’da terk edilen ve bir dönem tahkimat olarak kullanılan bu saha, 19. yüzyılda sanayi tesislerine ev sahipliği yapsa da 1930’lardan itibaren temizlenerek orijinal formunu andıran büyük bir parka dönüştürülmüştür. 16. yüzyıldan başlayıp 20. yüzyılın sonlarına kadar uzanan kazı çalışmalarında, bir zamanlar pistin ortasını süsleyen Eski Mısır kökenli devasa dikilitaşlar kurtarılarak Roma’nın ünlü meydanlarına taşınmış; orijinal koltuklar ve başlangıç kapıları gibi önemli yapılar gün yüzüne çıkarılmıştır. Günümüzde antik kalıntılarının bir kısmı hala kazılmaya devam eden Circus Maximus, binlerce yıllık tarihi mirasını koruyarak Roma’da büyük müzik konserleri, mitingler ve kitlesel halk etkinlikleri için canlı bir kamu sahası olarak kullanılmaya devam etmektedir.

Kaynaklar

Bunson, M. (2002). Encyclopedia of the Roman Empire. Facts On File.

Cartwright, M. (2025, Ocak 23). Circus Maximus. (B. Aksu, Çev.). World History Encyclopedia. https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-12032/circus-maximus/

Via Appia

Via Appia, fotoğraf: LuisaV72, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Via Appia, Antik Roma'nın en meşhur ve en önemli yollarından biridir. MÖ 312 yılında yapımına başlanan bu güzergahın inşaatı, Censor Appius Claudius Caecus'un denetiminde gerçekleştiği için onun adıyla anılmıştır. İlk başta Roma'dan Capua şehrine kadar uzanan 211-212 kilometrelik kısa bir hat olarak tasarlanan bu yol, zamanla güneye doğru genişletilerek İtalya'nın çizme topuğundaki liman kenti Brundisium'a kadar ulaştırılmıştır. Yaklaşık 6 metre genişliğinde olan yol, ağır taş bloklar ve birbirine sıkıca oturtulan lav taşlarıyla kaplandığı için yüzyıllar boyunca bozulmadan kalacak olağanüstü bir dayanıklılığa sahip olmuştur. Via Appia sadece askeri sevkiyatlar için değil, aynı zamanda Yunanistan ve Doğu Akdeniz'e açılan deniz ticaret yollarına bağlanması açısından da önemli bir rol oynamıştır.

Zamanla daha kısa alternatif yolların yapılması yolun uzak bölümlerinin ihmal edilmesine yol açsa da Roma ile Beneventum arasındaki ana hat önemini ve görkemini her zaman korumuştur. Bugün bile bu güzergah üzerinde yürüyen insanlar, yol kenarlarına inşa edilmiş tarihi anıt mezarları, miltaşlarını, kaya kesiklerini ve antik köprüleri görebilmektedir. Roma mühendisliğinin bu eşsiz mirası, hem mühendislik dehasıyla hem de üzerinde barındırdığı tarihi kalıntılarla geçmişin izlerini günümüze taşımaya devam etmektedir.

Kaynaklar

Britannica. Appian Way | Roman Empire, Rome-Capua, Aqueducts.

Bunson, M. (2002). Encyclopedia of the Roman Empire. Facts On File.

Hornblower, S., & Spawforth, A. (1999). The Oxford classical dictionary. Oxford University Press.

Apoxyomenos

Apoxyomenos heykelinin MS 1. yüzyıla ait Roma dönemi mermer kopyası, fotoğraf: Gary Todd, Vatikan Müzeleri, Wikimedia Commons, Kamu Malı (Public Domain).

MÖ 330 yılında heykeltıraş Lysippos tarafından yontulan Apoxyomenos, Eski Yunan sanatının Geç Klasik dönemden Helenistik döneme geçişini müjdeleyen en devrimsel eserlerden biri olarak kabul edilir. Eski Yunanca’da kelime anlamı "kazıyıcı" olan bu heykel, alışılagelmiş görkemli zafer sahnelerinin aksine, bir spor müsabakasından yeni çıkmış ve vücuduna sürdüğü yağ ile karışmış kum tabakasını strigilis adı verilen metal bir aletle temizleyen bir atleti tasvir eder. 

Lysippos bu eserinde, kendisinden önceki klasik geleneklerin dışına çıkarak heykel sanatına yeni bir soluk getirmiştir. Özellikle figürün başını vücuduna oranla daha küçük tutup bedenini daha ince ve uzun tasarlayarak estetik bir zariflik yakalamıştır. Bu değişiklik sayesinde figürü hantal bir yapıdan kurtarıp ona daha dinamik bir hava katmıştır. Heykelin en dikkat çekici yeniliği ise, figürün kollarından birini ileriye doğru uzatarak klasik dönemdeki cepheden görünüm zorunluluğunu kırmasıdır. Bu mekansal derinlik, izleyicide heykelin etrafında gezinme ve onu farklı açılardan görme isteği uyandırarak sanatta üç boyutlu algıyı güçlendirmiştir. Eserde, klasik heykel geleneğinin vazgeçilmezi olan ve ağırlığın tek bacağa verilerek figüre doğal bir rahatlık katan kontrapost duruşu korunmuştur. Bu sayede heykele her an hareket edecekmiş gibi duran canlı bir form kazandırılmıştır.

Kaynaklara göre orijinal heykel, İmparator Tiberius döneminde (MS 14-37) Roma'ya getirilerek Agrippa Hamamı'nın önüne yerleştirilmiştir. Bronzdan yapılmış bu orijinal eser günümüze ulaşmamış olsa da, MS 1. yüzyıla tarihlenen mermer kopyası bugün Vatikan Müzeleri’nde sergilenmektedir. 1849 yılında Roma'daki Trastevere semtinde keşfedilen bu Roma kopyası; uzun, ince ve zarif yapısının yanı sıra vücuduna oranla küçük tasarlanan başıyla Lysippos’un estetik anlayışını kusursuzca yansıtır. Özellikle saçlar ve gözlerdeki detaylar, sanatçının gözlem gücünü kanıtlayan büyük bir özenle işlenmiştir.

Kaynaklar

Britannica. Lysippus: Ancient Greek Sculptor & Artist.

Smarthistory. Lysippos, Apoxyomenos (Scraper).

Vatican Museums. Apoxyomenos.

Doryphoros

Doryphoros, Napoli Ulusal Arkeoloji Müzesi, fotoğraf: Paolo Villa, Wikimedia Commons, CC BY 4.0

Eski Yunan heykel sanatının klasik döneme ait en önemli eserlerinden biri olan Doryphoros (Mızrak Taşıyıcı), heykeltıraş Polykleitos tarafından MÖ 450-440 yıllarında ideal insan formunu sergilemek amacıyla tasarlanmıştır. Polykleitos, bu eseri sadece bir görsel sanat ürünü olarak değil, aynı zamanda matematiksel oranların fiziksel güzellikle nasıl uyum sağladığını göstermek için kurgulamıştır. Vücudun her bir parçasının diğeriyle matematiksel bir ahenk içinde olduğu bu sistemde, estetik mükemmeliyet tesadüfe değil, hesaplanmış bir dengeye dayanır.

Heykelin en dikkat çekici özelliği, figürün duruşundaki doğal dengeyi ifade eden "kontrapost" (contrapposto) tekniğidir. Bu teknikte, vücudun ağırlığı bir bacağa verilirken diğer bacak serbest bırakılır; bu da kalçaların ve omuzların zıt yönlere eğilmesini sağlayarak heykelin katı formunu kırar ve ona dinamik bir canlılık katar. Kas yapısındaki hem gergin hem de gevşek hatların bir arada sunulması, izleyicide figürün her an adım atacakmış gibi olduğu hissini uyandırır. Günümüzde gördüğümüz mermer örnekler aslında Romalıların hayranlıkla yaptığı kopyalardır. Orijinali bronz olan bu eser, yüzyıllar boyunca Batı sanatının en önemli referans noktalarından biri olmuştur.

Kaynaklar

Smarthistory. Polykleitos, Doryphoros (Spear-Bearer).

Wikipedia. Doryphoros.

Milion Taşı

Milion Taşı, fotoğraf: M. Özveren.

MS 4. yüzyılda Roma imparatoru I. Constantinus döneminde (MS 306-337) dikilen Milion (Milyon) Taşı, imparatorluğun dört bir yanına uzanan yolların başlangıcını temsil ediyordu. İstanbul’un başkent olarak inşa edildiği dönemde Roma’daki "Milliarium Aureum"un (Altın Miltaşı) bir benzeri olarak tasarlanan Milion, şehrin ana caddesi olan Mese’nin girişine yerleştirilmiştir.

Sultanahmet'in sessiz bir köşesinde yükselen taşın günümüzde sadece küçük bir parçası ayakta kalmıştır. Ayasofya ve Yerebatan Sarnıcı’nın komşusu olan Milion Taşı, bir zamanlar dört yöne açılan görkemli bir kapı (tetrapylon) yapısının parçasıydı. Bugün yanından geçen binlerce insanın fark etmediği bu tarihi eser, aslında İstanbul’un bir zamanlar dünyanın merkezi olduğu gerçeğini hatırlatan kadim bir mirastır.

Terentius Neo ve Eşinin Portresi

 

Terentius Neo ve eşinin portresini gösteren fresk.

Pompeii’nin MS 1. yüzyıla tarihlenen en ikonik eserlerinden biri olan Terentius Neo ve eşinin portresini gösteren fresk, Roma toplumundaki sosyal statü ve entelektüel derinliğin büyüleyici bir dışavurumudur. Eserde fırıncı olduğu düşünülen Neo bir rulo (rotulus) tutarken, eşinin elinde balmumu tablet ve düşünceli bir ifadeyle dudaklarına götürdüğü yazı kalemi (stylus) dikkat çeker. Bu ayrıntılar, o dönemde okuryazarlığın ve eğitimin sadece seçkinlere özgü olmadığını, yükselmekte olan orta sınıfın da bu kültürel değerlerle kendini tanımladığını gösterir. Figürlerin doğrudan izleyiciye bakan etkileyici bakışları ve yüz hatlarındaki gerçekçilik, Roma portre sanatının bireyselliğe verdiği önemi vurgularken, Vezüv’ün (Vesuvius) külleri altında günümüze kadar korunan canlı renkler bizi Eski Roma’nın günlük yaşamındaki saygınlık arayışına tanıklık ettirir. Bu nadide eser günümüzde Napoli Ulusal Arkeoloji Müzesi'nde sergilenmektedir.